Στρατηγικής σημασίας αποικία των Αθηναίων, κοντά στις εύφορες εκβολές του ποταμού Στρυμόνα και στα χρυσοφόρα κοιτάσματα του όρους Παγγαίου. Η πόλη ιδρύθηκε το 438/7 π.Χ., η περιοχή όμως είχε κατοικηθεί ήδη από την προϊστορική εποχή.
   Τις έρευνες στην Αμφίπολη ξεκίνησε ο Γάλλος αρχαιολόγος P. Perdrizet, ο οποίος ερεύνησε έναν μακεδονικό τάφο στην Παλαιοκόμη. Το 1918-19, ο καθ. Σ. Πελεκίδης ανέσκαψε μεγάλο μέρος της Βασιλικής Α΄, μικρό τμήμα του τείχους και οικίες.
   Η μεγάλη ανασκαφή της Αμφιπόλεως άρχισε το 1956 και συνεχίστηκε έως το 1984 υπό τη διεύθυνση του καθ. Δ. Λαζαρίδη, με τη στήριξη της Αρχαιολογικής Εταιρείας και του Υπουργείου Πολιτισμού. Αποκαλύφθηκαν 400 περίπου τάφοι διαφόρων τύπων, μεγάλα τμήματα του μακρού και του εσωτερικού τείχους με τους πύργους και τις πύλες, ιερά, οικίες και το Γυμνάσιο της πόλης. Τα πολυάριθμα ευρήματα από τις ανασκαφές εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφιπόλεως και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Καβάλας.
   Αρχαιολογικά ευρήματα από την περιοχή των εκβολών του Στρυμόνα αποδεικνύουν την ανθρώπινη παρουσία και στις δύο όχθες του ποταμού ήδη από την Νεολιθική εποχή με αδιάλειπτη συνέχιση της κατοίκησης στην εποχή του Χαλκού. Ο πλησιέστερος στην Αμφίπολη νεολιθικός οικισμός εντοπίσθηκε σε γειτονικό στην αρχαία πόλη λόφο, γνωστό ως Λόφο 133, όπου αργότερα αναπτύχθηκε σημαντικός οικισμός στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, όπως μαρτυρούν τα πλούσια ευρήματα του νεκροταφείου του.
   Από τα μέσα του 7ου π.Χ. αιώνα, με την ίδρυση των ιωνικών αποικιών στις εκβολές του Στρυμόνα, η μακεδονική ενδοχώρα έρχεται σε στενότερη επαφή με το νοτιοελλαδικό και μικρασιατικό ελληνισμό και δέχεται την πολιτιστική του επίδραση, γεγονός που αποτυπώνεται και στο αρχαιολογικό υλικό της περιόδου.
   Μετά την εγκατάστασή τους στην Ηιόνα, στις εκβολές του Στρυμόνα, το 476 π.Χ., οι Αθηναίοι πραγματοποίησαν και την πρώτη ανεπιτυχή απόπειρα αποικισμού στην περιοχή της Αμφιπόλεως με την βραχύχρονη εγκατάστασή τους στο πόλισμα Εννέα Οδοί, που γρήγορα αφανίστηκε (464 π.Χ.). Παραμένει ακόμα ανοιχτό για την έρευνα πρόβλημα η ταύτιση των Εννέα Οδών με τον οικισμό του Λόφου 133, το στρώμα καταστροφής του οποίου χρονολογείται γύρω στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. ή με την ίδια την Αμφίπολη, στην περιοχή του βόρειου τείχους της οποίας, οι ανασκαφές έχουν εντοπίσει μια προγενέστερη από το τείχος του 5ου αιώνα εγκατάσταση.
   Η ίδρυση της Αμφιπόλεως το 438/437 π.Χ., στην εποχή του Περικλή, από τον Αθηναίο στρατηγό Άγνωνα, υπήρξε μεγάλη επιτυχία για τους Αθηναίους, των οποίων μόνιμος στόχος ήταν η εξασφάλιση του ελέγχου της πλούσιας ενδοχώρας του Στρυμόνα και των μεταλλείων του Παγγαίου. Η επιτυχία τους ωστόσο υπήρξε και πάλι βραχύχρονη, αφού στο τέλος της πρώτης δεκαετίας του Πελοποννησιακού Πολέμου (422 π.Χ.) η Αμφίπολη αποσκίρτησε από τη μητρόπολη Αθήνα και παρέμεινε αυτόνομη πόλη ως την ένταξή της στο Βασίλειο της Μακεδονίας από τον Φίλιππο Β΄ (357 π.Χ.).
   Στην εποχή των Μακεδόνων η Αμφίπολις αναδείχτηκε σε ισχυρή πόλη του Μακεδονικού βασιλείου με εσωτερική αυτονομία και με σημαντική οικονομική και πολιτιστική άνθιση. Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει μεγάλο μέρος από τα τείχη, ιερά, ιδιωτικά και δημόσια κτήρια της πόλης.
   Στο βόρειο σκέλος του τείχους έχει ανασκαφεί η μεγαλύτερη και πιο οχυρή πύλη της πόλης (πύλη Γ), στην οποίαν κατέληγε γέφυρα του ποταμού Στρυμόνα που ήταν κατασκευασμένη από ξύλινους πασσάλους.
   Μετά την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Ρωμαίους (168 π.Χ.) η Αμφίπολη ορίζεται πρωτεύουσα της Πρώτης Μερίδος της Μακεδονίας. Η Ρωμαϊκή Εποχή είναι για την Αμφίπολη περίοδος ακμής μέσα στο πλαίσιο της κοσμοκρατορίας των Ρωμαίων. Σταθμός της Εγνατίας Οδού και πρωτεύουσα μιας πλούσιας ενδοχώρας, η πόλη αναπτύσσεται οικονομικά και πολιτιστικά. Γνωρίζει βέβαια καταστροφές και λεηλασίες αλλά με την υποστήριξη και των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, ιδιαίτερα του Αυγούστου και του Αδριανού, παραμένει ένα από τα σημαντικά αστικά κέντρα της Μακεδονίας ως την ύστερη αρχαιότητα. Η ακμή της πόλης αντικατοπτρίζεται στα μνημειακά κτήρια με τα ψηφιδωτά δάπεδα και τις τοιχογραφίες, αλλά και στα αρχαιολογικά ευρήματα που οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως.

Ιερά
   Ξεχωριστή θέση μέσα στην πόλη κατείχαν ιερά αφιερωμένα σε τοπικές θεότητες και δαίμονες, όπως ήταν η μούσα Κλειώ, ο Ρήσσος ήρωας ιππέας, η Νύμφη, ο ποταμός Στρυμόνας και προπαντός η 'Αρτεμη Ταυροπόλος. Σημαντικές ωστόσο πληροφορίες δίνουν τα ευρήματα και για την λατρεία των Ολύμπιων Θεών, όπως του Πυθίου Απόλλωνα, της Άρτεμης, της Αφροδίτης, καθώς και του Ηρακλή, των Διοσκούρων, του Ασκληπιού. Επίκεντρο της θρησκευτικής ζωής της πόλης αποτελούσε η λατρεία της Άρτεμης Ταυροπόλου, ενώ στα Ελληνιστικά και στα Ρωμαϊκά χρόνια έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής η λατρεία των Αιγύπτιων θεών και των ανατολικών θεοτήτων Κυβέλης και Άττη.
   Μπροστά στο βόρειο τείχος της πόλης έχει ανασκαφεί μικρό διμερές ιερό γυναικείας θεότητας, θεσμοφόριο ή νυμφαίο. Στον μεγαλύτερο χώρο του βρέθηκε ένα φρεάτιο που περιείχε γυναικεία ειδώλια και ένας αποθέτης με πολλά αγγεία, τοποθετημένα με τάξη κοντά στους τοίχους. Μερικά από τα ευρήματα αυτά χρονολογούνται στον 5ο αιώνα π.Χ.

Δημόσια και ιδιωτική ζωή
   Η οικονομία της Αμφιπόλεως στηριζόταν στον γεωργικό πληθυσμό που καλλιεργούσε τον "εύκαρπον αυλώνα του Στρυμόνος". Μεγάλος όμως ήταν και ο αριθμός των εμπόρων, των βιοτεχνών, των τεχνιτών και των δούλων. Η οικονομική άνθιση της πόλης αντικατοπτρίζεται στις πλούσιες σειρές των νομισμάτων που έκοψε η πόλη στην περίοδο της αυτονομίας της, στην περίοδο των Μακεδόνων ως έδρα βασιλικού νομισματοκοπείου και αργότερα και με αυτόνομες κοπές. Τα αρχαιολογικά ευρήματα μας πληροφορούν για την διοικητική οργάνωση της πόλης, η οποία με θεσμούς και ειδικούς άρχοντες ασκεί τον έλεγχο του εμπορίου και προστατεύει τη ζωή και την περιουσία των πολιτών της.
   Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει ένα από τα σημαντικότερα κτήρια της πόλης, το Γυμνάσιο, όπου εκαιδεύονταν και ασκούνταν οι νέοι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο χαραγμένος σε μαρμάρινη στήλη "Εφηβαρχικός Νόμος". Κοντά στο Γυμνάσιο εντοπίζεται και το θέατρο της πόλης. Η ευμάρεια της πόλης υποστηρίζεται από την παραγωγή των τοπικών εργαστηρίων, αγγείων, έργων κοροπλαστικής, γλυπτικής και μικροτεχνίας. Η τοπική καλλιτεχνική παραγωγή διαμορφώνεται κάτω από τις επιδράσεις της αττικής και της ιωνικής τέχνης του Βόρειου Αιγαίου πριν ενταχθεί στην ελληνιστική κοινή των Μακεδόνων.
   Ευρήματα από τα τοιχογραφημένα σπίτια, τα ιερά και τους τάφους συμπληρώνουν την αρχαιολογική εικόνα, δίνοντας σημαντικές πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των κατοίκων της πόλης.

Νεκροταφεία
  Οι νεκροί θάβονταν έξω από τα τείχη της πόλης σε τάφους διαφόρων κατηγοριών ανάλογων με την κοινωνική και οικονομική τους κατάσταση. Οι μνημειακοί τάφοι του μακεδονικού τύπου ανήκαν προφανώς σε άρχοντες της πόλης. Τα κτερίσματα των τάφων, αγγεία, ειδώλια, όπλα, κοσμήματα μαρτυρούν τον πλούτο των κατοίκων και την άνθιση της τέχνης στην αρχαία Αμφίπολη.
  Επιτάφιο μνημείο είναι και ο περίφημος λέων της Αμφίπολης, που χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ. και αποδίδεται στον Λαομέδοντα, ναύαρχο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.